اسکناس

دسته: اخبار
بدون دیدگاه
یکشنبه - ۲۷ شهریور ۱۳۹۵
اسکناس

اسکناس در زبان فرانسه Assignas نامیده می شود که به معنی تضمین پرداخت وجه از طرف دولت بوده است.روسها به آسیگناف می گفته اند که این کلمه در زمان حکومت فتحعلی شاه قاجار در ایران بصورت اسکناس در آمد.

مدیریت بانک در ایران را ایران ‌شناسان بنام نظیر هوتم شیندلر و ژوزف رابیو بر عهده داشتند. با ابتکار رابیو بانک شاهنشاهی اقدام به چاپ اسکناس‌های کوچک کرد و هم از این راه وارد زندگی روزمره مردم شد و سود سرشاری کسب کرد. اسکناس در آغاز قرار بود با پشتوانه‌ی طلا چاپ شود، اما بعدها با پشتوانه‌ی نقره به چاپ رسید و نیز می‌بایست پشتوانه طلا برابر هفتاد درصد اسکناس‌های در گردش باشد که بعدها به رقم پنجاه درصد و پس از آن به سی درصد تبدیل سد؛ که در حقیقت هفتاد درصد اسکناس‌ها یدون پشتوانه بود، که این کار سود سرشاری برای بانک در بر داشت.

 

تاریخچه اسکناس

کلمه اسکناس یا پول کاغذی از زبان روسی وارد زبان فارسی شده است. گفته‌می‌شود سابقه انتشار اسکناس در ایران قدمتی بیشتر از اروپا دارد. در سال ۶۹۰ هجری کیخانوخان امیر مغولی که در ایران حکومت می‌کرد و وزیر او صدرجهان زنجانی در اثر عیاشی و بذل و بخشش‌های بی‌حساب خزانه را از درهم و دینار خالی کردند. ضمناً در عصرایشان رواج بیماری وبای گاوی به اقتصاد جامعه زیان فراوانی وارد کرده بود.

 

به منظور چاره‌اندیشی برای تامین کسری مخارج به راهنمایی یکی از نزدیکان وزیر به نام عزالدین مظفر که از سابقه انتشار اسکناس در چین خبر داشت، پول کاغذی منتشر شد. این اسکناس یک قطعه کاغذ مستطیل شکل بود که چند کلمه به خط ختائی در اطراف آن نوشته می‌شد و بر بالای آن با خط خوش جمله «لا اله الا الله محمد رسول الله» را می‌نوشتند.

 

انتشار مجدد اسکناس در ایران مربوط به سال ۱۸۸۹ (۱۲۶۷ شمسی) و پس از انعقاد قرارداد تاسیس بانک شاهی بین بارون ژولیس رویتر و دولت ایران است.
پس از تاسیس بانک ملی ایران به‌طوریکه بعدا خواهیم دید کوشش زیادی برای پس گرفتن اجازه انتشار اسکناس از بانک شاهی به‌عمل آمد و بالاخره در خرداد ۱۳۰۹ (۳۰ مه ۱۹۳۰) این امتیاز از بانک شاهی بازخرید و در اسفند ۱۳۱۰ به موجب قانون به بانک ملی ایران واگذار گردید.

 

یک بانک انگلیسی به‌نام بانک جدید شرق در سال ۱۲۶۷ (قبل از تاسیس بانک شاهی) در ایران اقدام به تاسیس شعبی کرده بود. مرکز اصلی این بانک در لندن و شعبه اصلی آن در هندوستان قرار داشت. شعب بانک در تهران، مشهد، تبریز، رشت، اصفهان و بوشهر دایر بود.

 

همزمان با واگذاری امتیاز شاهی (۱۸۸۹)، امتیاز مشابهی به یک تبعه روسیه به‌نام لازارپلی یا کف داده شد که بانک استقراضی روسی بعدی را به‌وجود آورد. سرمایه بانک ۱۸۷۵۰۰۰ روبل طلا بود. در سال ۱۸۹۹ میلادی سهام بانک توسط دولت روسیه اخذ و سرمایه آن تا ۳۰ میلیون روبل افزایش یافت و شعبه‌ای از بانک دولتی روسیه گردید.

 

در جوامع مختلف، برخی کالاهای خاص دارای ارزشی بیش از بقیه بودند و عملاً به عنوان معادل‌های پول در مبادلاتمورد استفاده قرار می گرفتند. با این تفاوت که کمی از پول بزرگتر بودند و در جیب – البته اگر جیبی وجود داشت – جا نمی‌شدند!

 

به‌عنوان مثال، این کالای با ارزش در یونان قدیم، گاو نر؛ در سریلانکا فیل و در برونئی جمجمه انسان بود!با پیشرفت تمدن بشری، به تدریج فلزات و اشیای زینتی و از جمله طلا و نقره به‌عنوان معادل‌های پول به‌کار رفتند و به دنبال آن، برای اولین بار در«لیدی» (آسیای صغیر)، سکه ضرب شد.

 

اولین سکه ایرانی هم در زمان داریوش و از جنس طلا ضرب شد که نویسندگان یونانی آنرا به نام خود داریوش، «دریکوس» می‌نامند. پس از ضرب سکه سالیان طولانی سپری شد تا بشر به فکر استفاده از اسکناس افتاد.

در ادامه بخوانید:  تعاریف بورسی بخش اول

 

چینی‌ها اولین کسانی بودند که در اواسط  قرن دهم میلادی چیزی شبیه به اسکناس ابداع کردند و نام آنرا چاو گذاشتند ولی اولین اسکناس تقریباً امروزی، در ۵ ژانویه سال ۱۶۹۱ میلادی در بانک استکهلم چاپ شد و هم اکنون در موزه این بانک نگهداری می‌شود.

 

این ابتکار بعدها در سایر کشورهای دنیا هم متداول شد و اسکناس‌های کاغذی جای سکه را گرفتند.ریشه لغت اسکناس، «آسی‌نیا»‌ی فرانسوی است که در زبان فارسی با تغییر لفظی در دوران فتحعلی شاه قاجار، به صورت اسکناس در‌آمد.

 

در اواخر قرن هفتم هجری (اواخر قرن ۱۳ میلادی)، خالی شدن خزانه کیخاتو – ایلخان مغول در ایران- فکر او و وزیرش صدر جهان را به خود مشغول کرده بود. عزالدین مظفر از نزدیکان صدر جهان که از وجود پول کاغذی در چین خبر داشت، به کیخاتو پیشنهاد داد که پول کاغذی را در ایران رواج دهد. کیخاتو هم دستور داد که مردم زر و سیم را به «چاوخانه» تحویل دهند و بجای آن پول کاغذی «چاوه» بگیرند. این دستور باعث ناراحتی  شدید مردم شد و چنان آشوبی به وجود آورد که کیخاتو بلافاصله مجبور شد این فرمان را لغو کند و به این ترتیب، انتشار اولین اسکناس ایرانی بدون اینکه جریان کامل پیدا کند متوقف شد.

 

اما اولین اسکناس رسمی ایران توسط بانک شاهنشاهی ایران – که طبق قرارداد رویتر، حق انحصاری نشر اسکناس به آن اعطا شده بود – انتشار یافت. این اسکناس‌ها در ابتدا چندان مورد اقبال عمومی قرار نگرفت و بنابراین از طرفی دولت انگلستان، اسکناس‌های دولت شاهنشاهی را تضمین کرد و از سوی دیگر مجلس شورای ملی، با تصویب قانونی، استفاده از اسکناس‌های دولت شاهنشاهی  را اجباری کرد.

 

بانک شاهنشاهی تا سال ۱۳۰۹ هجری شمسی به فعالیت خود در زمینه نشر اسکناس ادامه داد. در این سال، امتیاز حق انحصاری نشر اسکناس، به مبلغ ۲۰۰ هزار لیره انگلیس توسط دولت ایران خریداری شد و به بانک ملی ایران واگذار گردید و اولین اسکناس بانک ملی، در اول فروردین ماه سال ۱۳۱۱ (تنها ۷۵ سال قبل) منتشر شد.

 

بانک ملی تا سال ۱۳۳۹ اقدام به نشر اسکناس کرد ولی در آن سال، با تاسیس بانک مرکزی ایران، حق انحصاری نشر اسکناس به بانک مرکزی محول شد. با این توضیح که چاپ اسکناس تا سال ۱۳۶۲ در خارج از کشور (عمدتا در کشور انگلستان)و به سفارش ایران انجام می‌شد و از آن سال، چاپ اسکناس در کشور شروع شد. ضمن اینکه تا حدود ۶ سال پیش، کاغذ اسکناس به‌طور کامل از خارج از کشور وارد می‌شد که با تأسیس کارخانه تولید کاغذ اوراق بهادار، تمامی اسکناس ها روی کاغذ ایرانی به چاپ می رسد .
اسکناس یکی از مخترعات مردم چین است و آن در این مملکت از اواخر قرن دهم میلادی معمول شده است و اول کسی که به انتشار آن پرداخته تایی تسو نخستین امپراطور سلسله معروف سونگ است که در ۹۶۰ میلادی برابر ۳۴۹ هجری قمری تاسیس یافته و افراد آن در چین جنوبی سلطنت می کرده اند.

 

دویست سال بعد از وضع پول کاغذی در چین چون در تکثیر آنها راه افراط رفته و علاوه بر پایتخت در بلاد دیگر نیز به این کار دست زده بودند قیمت پول های کاغذی تنزلی فاحش کرد و به کلی از اعتبار سابق افتاد، پادشاه مغول «قوبیلای قاآن» برادر هولاکوخان نیز پول کاغذی یا اسکناس را رایج نموده است که آن را چاو می نامیدند،مارکوپولو و ابن بطوطه سیاح مراکشی که تقریباً هر دو در یک زمان چین را سیاحت کرده اند در سفرنامه های خود پول کا غذی را وصف کرده اند در فرهنگ معین آمده است :

در ادامه بخوانید:  انتقال حساب‌های دولتی به بانک مرکزی

 

۱ـ اسکناس نوعی کاغذ بهادار است که بهای وی بر روی آن نوشته شده و برای خرید و فروش به کار می رود (پول کاغذی).

 

۲ـ اسکناس کاغذ رایجی که بانک مرکزی به جای مسکوک طلا و نقره در دسترس مردم  می گذارد و معادل آن پشتوانه ای در خزانه خود و تحت نظر اولیای دولت نگاه می دارد، دراصطلاح حقوقی اسکناس سفته ای است به عهده بانک که به رؤیت و در وجه حامل است و مشمول مرور زمان نمی شود و سودی هم به آن تعلق نمی گیرد.

 

بانکی که اسکناس صادر می کند معادل مبلغی روی آن ذکر شده مدیون می باشد و متعهد است که آن را به فلزی که رواج قانونی دارد تبدیل کند. در زمان انقلاب فرانسه مجلس ملی آن کشور قانونی وضع کرد که به موجب آن کلیه اراضی متعلق به دولت به تصرف دولت در آمد و ملی گردید. به وثیقه اراضی مزبور دولت پول کاغذی منتشر کرد که (آسینیا) نامیده می شد و مفهوم آن این بود که کاغذهای مزبور به امضای دولت رسیده و تضمین شده است.

 

چندی بعد که در روسیه هم پول کاغذی رواج گرفت لغت فرانسوی آسینیا برای پول کاغذی انتخاب شد و با مختصر تحریفی در تلفظ آن اسکناس شد این لغت اسکناس در زمان فتحعلی شاه به ایران وارد شد و نام پول کاغذی اسکناس گردید در قرن هفتم هجری یک نوع پول کاغذی در ایران متداول گردیدکه آن را (چاو) می گفتند اسکناس به صورت امروزی از سیصد سال قبل در اروپا مرسوم شد و امروز قسمت عمده پول اغلب کشورها را اسکناس تشکیل می دهد در ایران تا سال ۱۸۸۹ میلادی که بانک شاهنشاهی تشکیل شد پول رایج کشور مسکوک نقره و طلا بود در آن سال به موجب فصل سوم امتیازنامه بانک نشر اسکناس در سرتاسر ایران منحصراً به بانک شاهی ایران تعلق گرفت و به موجب همین فصل مقدار آن نبایستی از هشتصد هزار لیره انگلیسی تجاوز کند.

 

در سال ۱۸۹۰ اسکناس جدید بانک با سرلوحه فارسی و علامت شیر و خورشید و عکس ناصرالدین شاه و ذکر ارزش آن نشر شد مجموعاً بانک شاهنشاهی چهل سال در ایران اسکناس منتشر کرد تا این که در تاریخ ۲۳ اردیبهشت ۱۳۰۹حق انتشار اسکناس از آن بانک سلب ودر مقابل دویست هزار لیره به بانک ملی ایران واگذار گردید. اسکناس بانک ملی ایران در سال ۱۳۱۰رواج یافت و اولین اسکناس با عکس رضاشاه و امضای دکترلیند نبلات (مدیر کل بانک) و دکتر علامیر (بازرس دولت) به جریان گذاشته شد (مصاحب) پول کاغذی را در سال ۶۹۲ هجری در ایران تقلید کرده اند. این پول کاغذی را (چاو مبارک) خواندند که بر بالای این اسکناس کلمه شهادتین را نوشته بودند به قول رشید الدین فضل ا …و به قول وصاف در ماه ذی القعده سال ۶۹۳ اول بار چاو در تبریز منتشر گردید که موجب حوادثی گردید که در کتابهای تاریخ مذکور است.

 

تقلید دیگری در هند توسط «سلطان محمد تغلق شاه» (۷۵۲-۷۲۵) انجام گرفت. ولی این سلطان بخشنده جاه طلب که دخلش به خرجش نمی رسید به خیال افتاد که به جای چاو کاغذی (مس) را عوض زر و سیم رایج سازد ولی سکه مسی نتوانست جای طلا و نقره را بگیرد و پس از چندی مورد قبول مردم واقع نشد و از اعتبار افتاد اولین پول کاغذی یا اسکناس درسال ۱۳۰۷ قمری به توسط بانک شاهنشاهی در ایران انتشار و نام اسکناس یافت. آخرین اسکناسی که در ایران منتشر شده اسکناس ١٠٠ هزار ریالی است که اخیراً رایج گردیده است.

در ادامه بخوانید:  کارت‌ های بانکی سرقتی و گمشده

 

 

 

سیر تکاملی اسکناس در ایران

▪ اسکناس در زبان فرانسه Assignas نامیده می شود که به معنی تضمین پرداخت وجه از طرف دولت بوده است.روسها به آسیگناف می گفته اند که این کلمه در زمان حکومت فتحعلی شاه قاجار در ایران بصورت اسکناس در آمد.

 

▪ قدیمی ترین اسکناس شناخته شده در ایران،اسکناس یک درهمی،منقش به لااله الاالله و محمد رسول الله می باشد که در زمان فرمانروایی کی تون مغول به سال ۶۹۳ هجری قمری در تبریز به چاپ رسیده و به نام چاو مبارک موسوم بوده است.

 

▪ اولین بانکی که اسکناسهای ایران را چاپ می کرده،بانک جدید شرق بود که مرکزش در لندن و در آسیا عملیات بانکی داشته است.اسکناس های چاپ شده توسط این بانک در بانک بازرگانی ایران انتشار می یافت.مبلغ این اسکناسها از ۵ قران به بالا بوده است.

 

▪ در سال ۱۲۶۷ هجری قمری امتیاز نشر اسکناس از بانک جدید شرق به بانک شاهی انتقال یافت.بانک شاهی حق انتشار اسکناس یعنی توزیع آن را داشته و چاپ توسط بانک جدید شرق صورت می گرفته و سیاست های پولی نیز بعهده همین بانک بود.

 

▪ در سال ۱۲۵۸ هجری شمسی،نمایندگان نخستین مجلس شورای ملی خواستار تاسیس بانک ملی شدند.

 

▪ سال ۱۳۰۶ شمسی بانک ملی به نصویب می رسد و در ۱۷ شهریور ۱۳۰۷ شروع به کار می کند.از جمله سیاست های این بانک خارج ساختن کنترل اقتصاد پولی ایران از دست خارجی ها بود.

 

▪ سال ۱۳۱۰ شمسی اسکناس های چاپ شده قبلی از جریان خارج شدند.به موجب ماده ۵ قانون اصلاح(قانون واحد ومقیاس پول) حق انحصاری انتشار اسکناس به مدت ۱۰ سال به بانک ملی واگذار شد. از آن پس تعیین نوع طرح و مبلغ،نوع اسکناس و تعداد آنها را بانک ملی تعیین می کرده و در لندن چاپ می شد.

 

▪ نشر اسکناس از سال ۱۳۳۹ از بانک ملی به بانک مرکزی سپرده شد.

 

▪ سازمان تولید اسکناس از سال ۱۳۵۱ تاسیس و طرح تاسیس چاپخانه ای برای چاپ اسکناس تهیه شد.

 

▪ سال ۱۳۶۱ ساختمان چاپ اسکناس تکمیل و چاپ اسکناس به صورت آزمایشی با چاپ اسکناسهای ۲۰۰ ریالی بطور رسمی در ایران آغاز شد.

 

▪ در سال ۱۳۶۷ با راه اندازی دو خط تولید دیگر،خط تولید اسکناس به ۴ واحد رسید و از آن پس تمامی اسکناسهای جمهوری اسلامی ایران در داخل چاپ می شود.

 

▪ در سال ۱۳۶۸ با توجه به واردات کاغذهای مورد نیاز از خارج،طرح ساخت کارخانه تولید کاغذ اسناد بهادار مطرح می شود.

 

▪ در سال ۱۳۷۶ عملیات اجرایی پروژه کارخانه تولید کاغذ اسناد بهادار آغاز می شود.

 

▪ در سال ۱۳۸۱ این کارخانه پس از پشت سر گذاردن تولیدات آزمایشی به بهره برداری کامل رسید.

 





برچسب ها: